Breaking Bad là Bố già của thể loại truyền hình. Nghĩa là, nó đứng ở một vị trí riêng biệt, gần như không thể đặt chung với bất kì loạt phim hay bảng xếp hạng nào khác.
Tôi đã xem phim ba lần, lần đầu vào khoảng năm 2014 hoặc 2015, lần thứ hai vào 2019, và lần này năm 2026. Mỗi lần xem phim lại hay hơn lần trước. Mượn một lối so sánh cũ, Breaking Bad giống như rượu vang: Càng để lâu, càng thấm thía. Nhưng có lẽ chính người thưởng thức cũng cần đạt đến một độ tuổi nhất định, càng gần với tuổi của Walter White mới có thể cảm nhận hết hương vị ấy.
Từ khóa của Breaking Bad là “chuyển hóa” (transformation), được gói gọn trong một câu thoại ngay ở tập đầu tiên: “Hóa học là môn học về sự chuyển hóa.” Ung thư, căn bệnh mà thầy giáo trung học Walter White mắc phải, là sự biến đổi bất thường của tế bào. Ma túy đá là sản phẩm của những phản ứng hóa học. Nhưng khó đo lường hơn cả, và cũng là trọng tâm của bộ phim, là sự chuyển hóa của con người. Từ Walter White đến The Cook, rồi Heisenberg và cuối cùng là Mr. Lambert, bộ phim đưa ta vào một hành trình không giống bất kì hành trình nào khác, bắt nguồn từ một trong những câu hỏi triết học căn bản nhất: Con người đối diện với cái chết như thế nào?
Trong hành trình ấy, ta chứng kiến một thầy giáo Mĩ điển hình, hiền lành, chăm chỉ và yếm thế, từng bước trở thành một ông trùm đáng sợ. Sự chuyển hóa được xây dựng chi tiết, chân thực và vững chắc đến mức khó có thể bỏ qua bất kì tập nào trong suốt năm mùa phim. Mỗi tập đều là một mắt xích quan trọng và cần thiết, kể cả tập phim mang màu sắc siêu thực, khác lạ nhất: Fly (Con ruồi). Nhà sáng tạo kiêm biên kịch Vince Gilligan đã thổi hồn vào vùng hoang mạc rộng lớn, nóng bức của Albuquerque, New Mexico, biến nơi đây thành vũ đài cho một cuộc đấu hoành tráng đến mức sử thi. Nhưng đừng nhầm lẫn. Đó không phải cuộc chiến giữa các băng đảng hay giữa tội phạm và cảnh sát chống ma túy, mà là cuộc đấu giữa con người với số phận – cuộc đấu đã diễn ra từ khi con người đầu tiên bước đi trên mặt đất, và sẽ tiếp diễn cho đến lúc người cuối cùng nằm xuống.
Thành công lớn nhất của Breaking Bad là xây dựng nhiều tầng nghĩa và kết nối chúng với nhau gần như hoàn hảo. Chính xác hơn, bộ phim nén tất cả vào một thời lượng tương đối gọn gàng so với quy mô của một loạt phim truyền hình. Vì thế, mỗi tập đều cô đọng, giàu lớp lang, và khán giả ở những trình độ thưởng thức khác nhau đều có thể tìm thấy điều gì đó thỏa mãn mình. Nếu yêu thích hành động và giải trí, phim chiêu đãi hàng loạt màn đấu súng, đấu trí, những cảnh bạo lực đẫm máu, âm mưu, ngoại tình, ám sát và tranh quyền đoạt vị. Nếu tìm kiếm những tầng nghĩa sâu hơn về cuộc sống, tình cảm gia đình, tình phụ tử hay tình bạn, Breaking Bad cũng sẵn lòng đáp ứng. Và nếu muốn học hỏi nghệ thuật xử lí kịch bản, xây dựng chi tiết và đẩy cao trào, như các sinh viên biên kịch chẳng hạn, thì đây là một tác phẩm thuộc hàng top-notch.
Gần như mọi thứ trong Breaking Bad đều là top-notch. Thành tựu ấy đến từ tài năng, nhưng cũng có phần may mắn của thời điểm. Đôi khi, mọi yếu tố ngẫu nhiên nằm đúng chỗ, tạo nên một sự kết hợp mà ngay cả người trong cuộc cũng khó lòng tái hiện. Vince Gilligan cũng không thể lặp lại điều đó ở Better Call Saul.
Có lẽ ngôn từ nào cũng trở nên bất lực khi phải diễn tả sự chân thực của Breaking Bad — một phẩm chất vô cùng quan trọng làm nên sức mạnh của bộ phim. Chân thực theo nghĩa điện ảnh, tức là vừa thật, vừa không thật. Một mặt, bộ phim khiến chúng ta tin rằng những gì đang diễn ra chính là cuộc đời. Từ câu chuyện đến nhân vật, mọi thứ tự nhiên như hơi thở, nhờ sự chăm chút đến từng chi tiết của các biên kịch. Hãy nghĩ đến bao nhiêu lần trong đời ta muốn đốt chiếc xe của một gã đáng ghét, chỉ xét một chi tiết nhỏ như thế. Hay cách một gia đình trung lưu điển hình đối mặt với bệnh ung thư, cùng những diễn biến tâm lí của từng thành viên. Hoặc rộng hơn, thế giới ngầm của các băng đảng ma túy, vừa quen thuộc vừa đầy những điều mới lạ.
Mặt khác, bộ phim vẫn được phủ một lớp dát vàng của nghệ thuật để không sa đà vào tính tài liệu. Vô số thủ pháp quay phim, dựng cảnh, kĩ xảo và dụng ý được lồng ghép khéo léo, nhắc chúng ta rằng mình vẫn đang ở trong không gian huyền ảo của điện ảnh, trong một thế giới khác với đời thực.
Walter White dĩ nhiên là trung tâm của thế giới ấy, như chất chính trong một phản ứng hóa học. Có thể hình dung quá trình chuyển hóa của ông hệt như một phản ứng trong phòng điều chế ma túy đá. Walter là chất ban đầu, còn những người xung quanh là chất nền, chất xúc tác và những thành phần khác tham gia phản ứng. Tất cả cùng trải qua những biến đổi dữ dội trong phòng thí nghiệm khắc nghiệt nhất: Cuộc đời.
Không chỉ Walter White chuyển hóa, mà mọi người xung quanh ông cũng vậy. Từ vợ con, người em rể, Jesse – đứa con trai về mặt tinh thần – đến tay luật sư láu cá Saul, Gus Fring, Mike… Tất cả đều tái sắp xếp những phân tử của chính mình để hình thành một bản thể mới. Có người trở nên tinh khiết hơn, có kẻ ngày càng pha tạp. Nhưng điểm chung là không ai còn như cũ.
Chúng ta không thể không yêu các nhân vật trong phim. Làm thế nào để tạo ra những nhân vật khiến khán giả đều yêu thích, bất kể tình cảm ấy là quý mến hay căm ghét? Breaking Bad đưa ra một câu trả lời: Hãy để mỗi nhân vật mang trong mình một phần của tất cả chúng ta. Nó phần nào giống cách chiêm tinh hay bói toán thuyết phục người nghe bằng những nhận định có thể đúng với rất nhiều người. Con người là một sinh vật phức tạp nhưng cũng có những đặc tính phổ quát. Nghĩa là, chúng ta đều mang trong mình những phẩm chất tương tự nhau, chỉ khác ở tỉ lệ của chúng trong mỗi người. Và tỉ lệ ấy lại thay đổi theo tuổi tác, trải nghiệm và hoàn cảnh sống.
Chúng ta đều có sự ngây thơ, trong sáng và mong manh của Jesse; niềm tin đạo đức của Hank; khát vọng tự do và quyền lực của Walter; sự láu cá của Saul; và cả nét ấm áp, từng trải của Mike. Những phẩm chất ấy không bất biến. Chúng thay đổi theo hoàn cảnh. Ta đồng cảm với các nhân vật bởi khi đặt mình vào vị trí của họ, ta có thể hình dung mình cũng sẽ hành động tương tự, hoặc ít nhất hiểu được vì sao họ lựa chọn như thế. Công lớn thuộc về các biên kịch, những người đã xây dựng những đường dây tâm lí chặt chẽ và hợp logic.
Một lí do quan trọng khác nằm ở sự đan xen giữa tốt và xấu trong mỗi nhân vật. Những kịch bản tồi thường phân chia phe thiện và phe ác bằng một đường ranh giới to dày, tô đậm, bôi đỏ, rồi còn rắc thêm kim tuyến lấp lánh lên trên. Nhưng con người thật sự không như thế. Breaking Bad đặt mỗi chân của nhân vật ở một bên đường ranh giới ấy. Và đôi khi, họ còn nhảy múa.
Walter White có thể tàn nhẫn đến đáng sợ trong vai Heisenberg, nhưng tình cảm và ý thức trách nhiệm với gia đình, đặc biệt là mối ràng buộc phức tạp với Jesse, vẫn luôn tồn tại trong ông. Chính sự mâu thuẫn ấy phản ánh một phần não trạng của người đàn ông Mĩ da trắng và những giá trị xã hội đã hình thành nên ông. Ngược lại, Jesse ban đầu khiến ta thương cảm, nhưng càng về sau đôi lúc trở nên đáng ghét và phiền phức. Ta còn thích thú hơn với những nhân vật có ranh giới tốt xấu nhập nhằng như Saul, đổi màu liên tục như đèn nêon trước tiệm nail; một người có những phẩm chất tốt đẹp nhưng làm việc xấu chuyên nghiệp như Mike; hay một kẻ phản diện mang dáng vẻ chính diện như Gus Fring. Chẳng phải chính và tà cũng phần nào phụ thuộc vào vị trí và góc nhìn của mỗi người hay sao?
Chỉ tạo ra một nhân vật phức tạp, đáng nhớ như thế đã là kì công đối với nhiều bộ phim. Breaking Bad có cả một hệ thống nhân vật. Và dù hơi khập khiễng, ta có thể nói rằng tất cả đều là vai chính. Khi ta theo dõi ai, người đó chính là nhân vật chính.
Chúng ta – tôi, những người đang đọc những dòng này và tất cả khán giả khác – cũng đang trải qua những quá trình chuyển hóa của riêng mình. Vì thế, khi viết về hay xem lại Breaking Bad, mỗi độ tuổi sẽ khiến ta nhận ra một vấn đề khác. Đó là điều biến loạt phim thành kinh điển, thành Bố già, và giúp nó sống mãi theo thời gian của một đời người. Tôi của năm 2014 hoặc 2015 chú ý đến những điều khác với tôi hiện tại. Và mười năm nữa, khi gần đến độ tuổi của Walter White, hẳn tôi lại nhìn bộ phim bằng một con mắt khác. Bởi vậy, cố gắng diễn giải ý nghĩa hay thông điệp của Breaking Bad một cách “đầy đủ” chẳng khác nào dự đoán thành phẩm của một phản ứng khi nó vẫn chưa hoàn tất.
Với tôi, ở thời điểm hiện tại vào độ tuổi ba mươi, Breaking Bad là một tác phẩm đầy đồng cảm về lẽ sống. Cuộc sống là một chuỗi ngày của những sự kiện lặp đi lặp lại, những khuôn mẫu vay mượn từ người khác hoặc do chính nhận thức của ta tạo nên. Ta mơ tưởng về tự do nhưng không bao giờ đủ dũng cảm để theo đuổi nó. Ta bị kìm kẹp trong vô vàn ràng buộc, trong một bản thể mà ngay chính mình cũng chỉ hiểu lờ mờ. Và quan trọng nhất, ta thiếu vắng niềm vui.
Chúng ta biết rằng một ngày nào đó tất cả sẽ chấm dứt. Đời sẽ hết, màn sẽ khép, xác thân lụi tàn và tâm trí tan biến. Ta sợ hãi rằng mình sẽ chết trước khi kịp sống một cuộc đời trọn vẹn. Nhưng chính cái mốc cuối cùng không bao giờ hiện rõ ấy lại trở thành một phép an ủi. Ta có thể thỏa hiệp thêm một ngày nữa, bởi vẫn còn thời gian. Vẫn còn ngày mai.
Trong Breaking Bad, sự thỏa hiệp ấy chỉ chấm dứt khi Walter White nhìn thấy hình dáng thật sự của tử thần trên những tấm phim X-quang. Ngoài đời thực, mọi chuyện có lẽ hiếm khi kịch tính đến vậy. Bởi không nhiều người trong chúng ta sở hữu tài năng hóa học phi thường như Walter White.
Walter là trường hợp có thể đặt vào đoạn văn của Antoine de Saint-Exupéry trong Cõi người ta, nơi nhà văn nói về những con người tầm thường, khốn khổ trên một chuyến tàu, mỗi người đều mang trong mình một Mozart. Nhưng qua thời gian, dưới sức nặng của cuộc sống, con người oằn mình để mặc người khác đắp lên mình những lớp thạch cao. Và Mozart bị chôn vùi mãi mãi.
Với Walter White, ung thư hóa ra lại là cánh cửa dẫn đến một cuộc sống thật sự, buộc ông đối diện với những khả năng, khát vọng và cả phần tăm tối mà mình từng kìm nén. Một năm cuối đời, xét theo cảm giác được sống, có thể đáng giá hơn cả năm mươi năm trước đó cộng lại. Không phải địa vị ông trùm, tiền bạc hay ma túy đá. Cảm giác alive – được sống, được là chính mình – mới là điều khiến Walter thỏa mãn, như ông cuối cùng đã thừa nhận với vợ. Được làm điều mình giỏi nhất. Được công nhận giá trị. Được cảm thấy mình thật sự tồn tại.
Walter White là Mozart của phòng chế đá.
Ngoài đời thực, có lẽ chúng ta sẽ gần với tình cảnh của bác sĩ Paul Kalanithi trong tự truyện Khi hơi thở hóa thinh không hơn. Khi cái chết đến gần, mọi thứ từng có ý nghĩa bỗng có nguy cơ trở nên vô nghĩa. Dưới bóng đen của cái chết, niềm vui dường như không còn chỗ đứng. Ta kiệt sức từng ngày, cho đến khi chính mình cũng trở thành một phần của bóng tối và chìm vào quên lãng. Nếu ai đó nói với chúng ta rằng “số phận của ngươi là như thế”, có lẽ tất cả đều sẽ nhảy dựng lên phản đối, để rồi sống phần đời còn lại đúng như lời tiên đoán ấy. Bảy mươi năm, năm mươi năm, ba mươi năm lầm lũi tồn tại trong những lớp thạch cao. Đến ngày lớp vỏ ấy vỡ ra, bên trong chỉ còn một bộ xương khô.
Breaking Bad buộc người xem phải đối diện với câu hỏi ấy: Số phận thật sự là gì? Là những điều ta không thể lựa chọn, thậm chí không thể lường trước, như ung thư hay tai nạn, một ngày kia bất ngờ đổ ập xuống đầu? Là kết quả của những lựa chọn mà ngay cả khi đưa ra, ta cũng không hiểu hết điều kiện và hệ quả của chúng? Hay là ý chí chống lại nghịch cảnh, đương đầu với mọi biến cố để giành lấy trạng thái thỏa mãn mà ta gọi là tự do và hạnh phúc? Hay tất cả chỉ là một trò đùa ngớ ngẩn, đầy mỉa mai của những thế lực vô hình, cứ thế sắp đặt nguyên nhân và hệ quả trong một ma trận vượt ngoài khả năng nhận thức của con người?
Hay mọi thứ rốt cuộc chỉ gói gọn trong một câu thoại của Julie Delpy trong bộ ba phim Before: “Tất cả nằm ở sự cố gắng”?
Tôi nghĩ chỉ có một điều có thể khẳng định: Cho đến lúc này, vẫn chưa có câu trả lời nào chắc chắn. Và có lẽ, ta cũng không cần mải miết tìm kiếm nó. Điều duy nhất ta có thể làm là sống. Sống, sống, sống sống và sống.
Câu trả lời, nếu thật sự tồn tại, có lẽ chỉ hiện ra trong một khoảnh khắc ngắn ngủi, vào những giây phút đáng sợ nhất hoặc thỏa mãn nhất của kiếp người. Như khi một người đàn ông mỉm cười, đưa tay chạm vào ý nghĩa của đời mình. Ý nghĩa ấy được hữu hình hóa thành một vật chứa thiêng liêng của chuyển hóa và tái sinh, thuộc về duy nhất ông ta, trong khi những người khác chỉ thấy một khối kim loại lạnh lẽo, tầm thường, vô nghĩa.