Một ngày dài hơn đời người

1917 là bộ phim hiếm hoi mà kĩ thuật thay thế được nội dung. Với hình thức mô phỏng một cảnh quay liên tục, đạo diễn Sam Mendes đưa khán giả vào trải nghiệm địa ngục trần thế của Thế chiến thứ nhất.

Lấy cảm hứng từ những câu chuyện của ông nội Sam Mendes, người được đề tặng ở cuối phim, 1917 kể về một ngày đầy biến động của hai người lính trẻ nhận nhiệm vụ giao liên. Đúng như tựa phim, đó là năm 1917. Tại miền Bắc nước Pháp, quân Đức vừa rút về tuyến phòng thủ Hindenburg kiên cố, khiến đối phương lầm tưởng chúng đang tháo chạy. Blake (Dean-Charles Chapman) và Schofield (George MacKay) bị đánh thức khi đang nghỉ dưới một gốc cây. Họ nhận nhiệm vụ tối quan trọng: tìm đến một đơn vị sắp sa vào bẫy và chuyển lệnh hủy cuộc tấn công. Nếu chậm trễ, khoảng 1.600 người lính có thể mất mạng.

Đó gần như là tất cả cốt truyện của 1917, giản đơn đến mức có cảm giác chỉ cần chưa đầy mười trang giấy để kể lại. Phần còn lại là một hành trình bi tráng được trình bày như một dòng hình ảnh liên tục. Gọi là “hình thức”, vì thực chất phim được ghép từ nhiều cú máy, với các điểm nối giấu đi rất khéo. Chỉ một lần màn hình tối lại khi Schofield bất tỉnh, đánh dấu khoảng thời gian bị lược bỏ. Đây là cách tạo trải nghiệm liền mạch từng mang đến thành công cho Birdman (Người chim, 2014), và cũng gợi nhớ những cú máy dài đầy sức mạnh trong The Revenant (Người về từ cõi chết, 2015).

Một lựa chọn đầy tham vọng nhưng hợp lí của Sam Mendes. Những cú máy dài từ lâu đã là một thử thách lớn của nghệ thuật quay phim, có khả năng đưa người xem thẳng vào trải nghiệm “ở trong sự kiện”. Chúng cũng đòi hỏi sự chuẩn bị kĩ càng ở mọi khâu, bởi một sai sót nhỏ có thể khiến cả một đoạn quay phải làm lại. 1917 phù hợp gần như hoàn hảo với kĩ thuật này: phần lớn hành trình diễn ra theo cảm giác thời gian thực, được thúc đẩy bởi những sự kiện nối tiếp hơn là các lớp diễn giải. Sức mạnh chính của phim cũng không nằm ở những thông điệp sâu xa, mà ở tác động lên giác quan người xem. Nó mang đến cảm giác gần với Dunkirk (Cuộc di tản Dunkirk, 2017) của Christopher Nolan: cố đưa khán giả vào một trải nghiệm chiến tranh hơn là đứng ngoài để suy ngẫm về nó.

Theo chân Blake và Schofield, một cặp đôi gợi dáng “số 10” kinh điển — một cao gầy, một thấp đậm — người xem thật sự được sống trong không khí chết chóc của chiến tranh. Giống như một tựa game nhập vai, chúng ta đi qua những màn khác nhau. Từ các chiến hào chật ních lính tráng, cả khỏe mạnh lẫn thương binh, đến vùng đất chết giữa hai chiến tuyến được gọi bằng cái tên ám ảnh “chốn không người”; qua những đường hầm tối tăm, hiểm nguy, tiến sâu vào vùng đất đối phương vừa bỏ lại, trước khi đến đích. Thời gian là kẻ thù của hai anh lính trẻ, cũng là sức ép mà Sam Mendes phải duy trì. Với một bộ phim thuộc về rạp chiếu bóng như 1917, mỗi phút trong gần hai giờ thời lượng đều đáng quý.

Đôi khi, lời khen tuyệt nhất dành cho một tác phẩm lại là “không có gì để chê”. Nghe có vẻ mỉa mai, nhưng với những thử thách kĩ thuật quá lớn, thành tựu trước hết là không để lộ bất kì vết xước nào. 1917 đạt được sự toàn vẹn ấy trong trải nghiệm của tôi. Dù phải di chuyển qua nhiều không gian rộng hẹp khác nhau, thế giới của phim vẫn hiện ra liền lạc, không để người xem cảm thấy sự sắp đặt. Bối cảnh chiến tranh điêu tàn có vẻ chỉ cần vài điểm nhấn ám ảnh, như hình ảnh “người đàn ông cúi chào”. Nhưng để vẻ tự nhiên ấy xuất hiện đúng lúc trước một máy quay liên tục chuyển động, mọi khoảng cách và chi tiết đều phải được tính toán. Đoàn phim làm được điều đó.

Khâu khó khăn nhất của 1917 hẳn là quay phim, do tay máy kì cựu Roger Deakins đảm nhiệm. Trong điện ảnh đương đại, Emmanuel Lubezki là một trong những tên tuổi gắn liền với các cú máy dài, qua hàng loạt bộ phim cộng tác với Alfonso Cuarón và Alejandro G. Iñárritu. Với 1917, Deakins cho thấy sức làm chủ không kém phần đáng nể. Ông đạt đến sự hoàn thiện và tập trung gần như tuyệt đối trong mỗi khoảnh khắc. Ống kính không chỉ theo sát nhân vật, trở thành đôi mắt của người xem, mà còn kể một câu chuyện riêng về chiến tranh.

Dù có sự giúp sức từ phần nhạc nền giao hưởng bi tráng của Thomas Newman, hình ảnh vẫn là thứ tạo nên sức ép lớn nhất cho 1917. Máy quay của Deakins đảm nhiệm nhiều chức năng vốn thường được chia cho cắt dựng và lời thoại. Tốc độ di chuyển giúp đẩy nhịp phim nhanh lên hay chậm lại. Những khuôn hình cận hay toàn đều mang dụng ý, khi miêu tả hiện thực, khi bộc lộ tâm trạng nhân vật. Roger Deakins giống như một nhạc trưởng quyền năng, điều tiết gần như mọi nhịp cảm xúc của 1917. Ông xứng đáng với tượng vàng Oscar thứ hai, ở lần đề cử thứ 15 trong sự nghiệp.

Với một bộ phim giàu tính trải nghiệm như 1917, khi phần lớn sức nặng đặt lên kĩ thuật, cốt truyện bỗng trở thành khâu yếu nhất. Chúng ta có một câu chuyện giản đơn về hai anh lính cố sống cố chết hoàn thành nhiệm vụ. Những người hùng vô danh trong chiến trận, tìm cách cứu sống hàng ngàn người khác mà chẳng mong đợi lời tri ân. Kịch bản có xây dựng tính cách, tương tác và những thay đổi của Blake lẫn Schofield, tương tự một phim hành trình. Tuy nhiên, giữa dòng sự kiện dồn dập, cả hai vẫn có phần nhạt nhòa, nhất là khi đặt cạnh những nhân vật đáng nhớ khác của dòng phim chiến tranh.

Thế nhưng, như đã nói, 1917 là tác phẩm mà kĩ thuật thay thế thành công cho sức nặng còn thiếu của cốt truyện. Tự thân các sự kiện và bối cảnh đã trở thành nhân vật. Đây vẫn là một phim chiến tranh đúng nghĩa, vì lột ra được bản chất của mọi cuộc chiến: địa ngục trần thế. Sam Mendes sử dụng một vài hình ảnh gợi liên tưởng tôn giáo cho mục đích ấy. Miền quê nước Pháp có lúc đẹp như địa đàng, có lúc chìm trong lửa đỏ và khói đen. Những tên lính Đức đôi khi xuất hiện như quỷ dữ không rõ hình hài. Một nhà thờ rực cháy giữa thị trấn điêu tàn… Schofield, với gương mặt còn đôi nét trẻ thơ, bị đày đọa trong một cơn ác mộng dài kể từ khi tỉnh giấc.

Trong 1917, sự đáng sợ của chiến tranh không chỉ nằm ở những hình ảnh ghê rợn, như đám xác trôi dạt trên dòng sông. Nó đến từ sự vô thường diễn ra quá nhanh và quá thường xuyên. Một đồng đội vừa nằm nghỉ kề bên phút chốc trở thành cái xác trắng nhợt. Một làng quê từng yên bình giờ chỉ còn đổ nát. Bản thân Schofield cũng nhiều lần sống sót nhờ vận may. Nhưng chính ở đó, ý chí con người được trui rèn và tỏa sáng rực rỡ nhất. Nếu có phép thần để nhìn thấu mọi mối nhân quả phức tạp, có lẽ ta sẽ thấy số phận của rất nhiều người đôi khi được quyết định bằng ý chí của một cá nhân đơn lẻ, như Schofield.

Giống như They Shall Not Grow Old (Họ sẽ không già đi, 2018) của Peter Jackson, 1917 mang một ý nghĩa riêng tư sâu sắc với người làm phim. Chúng ta có thể tưởng tượng những lần Sam Mendes thuở nhỏ ngồi cạnh, chăm chú lắng nghe ông mình kể chuyện. Bộ phim có lẽ đã thành hình từ rất lâu trong ông. Nhưng rõ ràng, những tác phẩm ấy không chỉ có giá trị tưởng nhớ. Một thế kỉ sau địa ngục của Schofield, nguy cơ chiến tranh vẫn chưa bao giờ biến mất khỏi đời sống nhân loại. Đó là lí do chúng ta không được phép xóa bỏ kí ức: từ những gì đã qua, vẫn luôn có điều đáng giá để học lấy.

Nỗi sợ hãi chẳng hạn.