Tuổi trẻ không có mặt đất

Lạc lõng là một trong những cảm xúc chủ đạo của tuổi trẻ. Nhưng khi sự lạc lõng ấy chồng lên nỗi lạc lõng của cả một lớp người, như trong bộ phim A Brighter Summer Day (Một ngày hè tươi sáng hơn, 1991), mọi thứ có thể thành bi kịch.

Nhân vật chính của phim là Tiểu Tứ (Trương Chấn), một thiếu niên sống trong gia đình trí thức từ đại lục chuyển đến Đài Loan. Đó là đầu thập niên 1960, khi những người mới đến vẫn gặp nhiều khó khăn để tìm chỗ đứng. Điểm số không đủ tốt, Tứ phải theo học hệ ban đêm, nơi các băng đảng có ảnh hưởng sâu rộng. Không chính thức thuộc băng nào, nhưng vì gần gũi với nhóm Tiểu Công Viên, cậu dần bị cuốn vào cuộc tranh chấp giữa họ và băng đối thủ 217.

Bên cạnh Tứ có Tiểu Miêu, cậu bạn nhỏ thó mê Elvis Presley; Phi Cơ (Kha Vũ Luân); và Tiểu Mã (Đàm Chí Cương), con trai giàu có của một sĩ quan quyền lực. Những ngày đi học của chúng xen giữa các cuộc đánh nhau, chuyện con gái và những lần bị gọi lên phòng giám thị. Cuộc sống học đường càng nguy hiểm khi Mật Ong (Lâm Hồng Minh), thủ lĩnh Tiểu Công Viên, phải bỏ trốn sau khi giết một thành viên băng 217. Người ta đồn nguyên nhân là cuộc tranh giành nữ sinh xinh xắn Tiểu Minh (Dương Tĩnh Di).

Từ một học sinh hiền lành, ít nói, Tiểu Tứ ngày càng lún sâu vào thế giới bạo lực ấy. Mọi chuyện phức tạp hơn khi cậu gặp gỡ và đem lòng yêu mến Tiểu Minh. Cô bé mất cha, sống cùng người mẹ đau yếu, phải nương nhờ hết nhà này đến nhà khác. Cả hai tìm thấy ở nhau sự cô đơn của những đứa trẻ không có chỗ dựa vững vàng. Nhưng Tiểu Minh là bạn gái của Mật Ong, và mối tình mới chớm ấy không thể tách khỏi những quan hệ, lời đồn và tranh chấp xung quanh. Khi Mật Ong trở về, thế giới của chúng lại đứng trước một cơn chấn động.

Khác với tựa tiếng Anh nên thơ, tựa gốc tác phẩm của đạo diễn Đài Loan Dương Đức Xương trực diện hơn nhiều: Vụ sát nhân thiếu niên trên phố Cổ Lĩnh. Chuyện phim lấy cảm hứng từ một vụ án có thật gây chấn động Đài Loan năm 1961, một kí ức ám ảnh tuổi trẻ của vị đạo diễn. Tình trạng băng đảng phổ biến, thế giới học trò phức tạp và những mâu thuẫn giữa các cộng đồng cũng thuộc về thời đại ông từng sống. Dương Đức Xương dùng câu chuyện ấy để tái tạo cả một thế giới đã qua.

Trong phim, một Đài Loan của kí ức, có những nét khiến tôi liên tưởng đến Sài Gòn trước 1975, hiện lên chi tiết và tỉ mỉ. Tiểu Tứ giữ vai trò như một “người khám phá”. Đầu phim, cậu lấy trộm một chiếc đèn pin ở phim trường, rồi từ đó mang theo nó, soi vào những khoảng tối xung quanh. Theo chân Tiểu Tứ, chúng ta được nhìn ngắm dáng hình một thời đại không còn nữa. Không chỉ có những vật dụng đặc trưng như máy hát đĩa, radio, phương tiện giao thông… mà còn cả không khí giao thời, sự pha trộn văn hóa và sức hút của đời sống đại chúng Mĩ, được nhìn bằng đủ sắc thái, từ châm biếm đến cảm thương.

Thế giới ấy được miêu tả theo lối gần với tiểu thuyết hơn là cách kể chuyện điện ảnh thông thường. Với thời lượng gần bốn giờ, Dương Đức Xương có đủ không gian để nhấn nhá chi tiết và dụng ý, lấp đầy một bức tranh hiện thực rộng lớn. Kịch bản mang đến hệ thống nhân vật đa tầng, đa lớp, với những sinh hoạt riêng sống động. Một người đàn ông say xỉn, tay cầm chai rượu lảo đảo trên đường. Một người bán hàng rong thỉnh thoảng lướt qua, chào hỏi mọi người. Các giáo viên, cảnh sát, cha mẹ của những đứa trẻ… đều có câu chuyện riêng, vấn đề riêng. Ta tin rằng họ đang thật sự sống, chứ không chỉ xuất hiện làm nền.

Người xem cũng bắt gặp những đặc trưng nghệ thuật của vị đạo diễn: lối dẫn truyện chậm rãi, từ tốn, như thể chờ đời sống tự hiện ra trên màn ảnh; những góc máy tĩnh giữ khoảng cách với nhân vật, mang đến cảm giác quan sát chân thật. Cách sử dụng không gian và ánh sáng bậc thầy tạo nên một thế giới xưa cũ, buồn man mác và có hồn. Khi đã bắt được nhịp điệu ấy, người xem có thể chìm đắm vào phim mà không còn cảm thấy sức nặng của thời lượng.

Dù kể về băng đảng và sát nhân, A Brighter Summer Day không chỉ là phim hình sự. Bạo lực và cuộc điều tra ở cuối phim dẫu nặng nề, điều ở lại sâu hơn vẫn là nỗi buồn mênh mang cùng sự cảm thương dành cho các nhân vật. Độ dày của kịch bản, lối kể chuyện đầy đặn và diễn xuất tự nhiên của dàn diễn viên, nhiều người khi ấy còn rất trẻ, kết hợp thành một trải nghiệm điện ảnh khó quên.

Chúng ta có lẽ sẽ nhớ tất cả các nhân vật, chính hay phụ. Bởi dù khác biệt về giàu nghèo hay địa vị, những thiếu niên ấy đều đứng trước một bi kịch chung: bị tước mất tuổi trẻ. Một Tiểu Tứ hiền lành, ngoan ngoãn dần trở nên lầm lì, cực đoan và bạo lực. Một Tiểu Minh khát khao chỗ dựa phải học cách xoay xở giữa những người luôn muốn chiếm hữu mình. Một Mật Ong nghĩa khí, ngang tàng cuối cùng nhận kết cục bi thảm… Chúng ta thường nghe cụm từ “bi kịch thời đại” nhưng khó hình dung cụ thể. A Brighter Summer Day mang đến một câu trả lời, cho Đài Loan những năm 1960, nhưng chắc chắn không xa lạ với khán giả Việt Nam.

Điểm đặc sắc của Dương Đức Xương là đào sâu được cốt lõi của bi kịch ấy. Phía sau khó khăn vật chất, bất ổn chính trị và những giá trị đảo lộn còn là một mất mát khác: mất đi căn tính. Những người lớn rời đại lục mang theo một quê hương không biết bao giờ có thể trở lại. Con cái họ lớn lên trên hòn đảo này, giữa những hệ giá trị khó dung hòa. Họ thuộc về đâu? Là người phương Đông hay phương Tây? Tuân theo truyền thống hay hướng về hiện đại? Là âm nhạc cổ truyền vọng lại từ đường phố hay Elvis Presley từ máy hát đĩa?

Khi những chỗ dựa ấy lung lay, bọn trẻ như Tiểu Tứ lớn lên mà không có mặt đất. Chúng chông chênh trước khi sa vào bùn lầy. Ngay cả mong muốn giữ lấy điều tốt đẹp cũng có thể biến thành bi kịch, khi Tứ tin rằng mình có quyền thay đổi người khác theo lí tưởng của bản thân.

Mang tựa có chữ “tươi sáng”, nhưng A Brighter Summer Day có lẽ là một trong những phim nhiều bóng tối nhất của Dương Đức Xương. Bóng tối của những buổi học đêm. Bóng tối trên xà mái phim trường. Bóng tối trong tâm hồn những đứa trẻ mới lớn không biết đi về đâu, không có gì để dựa vào… Một thế hệ trẻ Đài Loan, thế hệ của vị đạo diễn họ Dương, đã phải mò mẫm như Tiểu Tứ, cậy nhờ chút ánh sáng từ đèn pin, từ ngọn nến để tìm đường.

Một số chìm vào bóng tối, nhưng vẫn có những người khác kiếm tìm. Như Tiểu Miêu, cậu bé nhỏ thó say mê ca hát. “Thế giới không thay đổi, dù chúng ta có muốn đi nữa,” Tiểu Minh nói nhưng tiếng hát của cô vẫn còn đó. Phi Cơ thì không trả lời mà có lẽ sẽ hành động giống như tên cậu, chỉ vút bay đến ngày Hè tươi sáng nào đó ở tương lai.