Ash Is Purest White (Giang hồ nhi nữ) là khúc ai ca về con người giữa những biến thiên của xã hội Trung Quốc. Một trong những phim châu Á hay nhất năm 2018.

Chuyện phim bắt đầu ở Đại Đồng, một thành phố khai mỏ thuộc tỉnh Sơn Tây, Trung Quốc. Xảo Xảo (Triệu Đào) là con gái một thợ mỏ già, người yêu của đại ca giang hồ Bân (Liêu Phàm). Trong những cảnh đầu, cô bước vào nơi tụ họp của đám đàn em. Đó là năm 2001, nhưng lối bài trí, âm nhạc cũ văng vẳng và sinh hoạt của mọi người gợi về một thời xa hơn. Có mâu thuẫn giữa hai đàn em, Bân mang tượng Quan Công ra phân xử. Không gã giang hồ nào dám nói dối trước mặt Võ Thánh.

Những phút đầu, Ash Is Purest White khiến người xem tưởng đang thưởng thức một phim xã hội đen kiểu cũ. Các cuộc đấu đá xảy ra. Một đàn anh nhờ Bân giúp giải quyết kẻ quấy phá chuyện làm ăn, nhưng chưa kịp thu xếp thì chính người ấy đã bị sát hại. Bân cũng liên tục đối mặt với những kẻ muốn thách thức vị thế của mình. Xảo Xảo, với khí chất hoàn hảo cho vai bà trùm, ở bên hỗ trợ người yêu. Khi cần, cô ra mặt; giữa đám đông, cô lại đứng sau Bân. Những lúc bình yên, hai người ra ngoài ngắm cảnh, nói về núi lửa và thứ tro đã đi qua sức nóng khủng khiếp. Một hình ảnh rồi sẽ trở thành linh hồn của bộ phim: những gì trải qua lửa cháy có thể được thanh lọc đến tận cùng.

Thế giới của cặp tình nhân đầy bất ổn nhưng có những quy tắc riêng. Họ biết cách sống trong đó, tin vào tình nghĩa và những luật lệ của giang hồ. Tuy vậy, người xem sẽ nhận ra vài dấu hiệu khác. Người bố tuyệt vọng lên tiếng trước nguy cơ mất đi công việc và đời sống gắn với hầm mỏ. Có người nhắc chuyện rời quê đến Tân Cương làm ăn. Những nghi thức, biểu tượng cũ đứng cạnh âm nhạc và các màn trình diễn hiện đại… Đất nước đang chuyển mình ngay bên ngoài thế giới của họ.

Rồi một cuộc tấn công xảy ra. Để cứu Bân khỏi đám thanh niên vây đánh, Xảo Xảo lấy súng của anh bắn chỉ thiên. Cô bị bắt, không khai người sở hữu khẩu súng và nhận án năm năm tù. Những quy tắc giang hồ không giúp cô tránh khỏi luật pháp. Năm năm sau, Xảo Xảo ra tù, và bộ phim thật sự mở sang một thế giới khác.

Trước mắt cô là cuộc sống đã tiếp tục mà không chờ đợi mình. Xảo Xảo đi tìm Bân, giờ đã rời bỏ vị thế cũ để bước vào chuyện làm ăn. Cô lang thang như mộng du qua những công trình, khu phố, những cuộc gặp gỡ và lời hứa khó tin cậy. Chỉ năm năm, không quá dài so với đời người, nhưng dường như cuộc sống cô biết đã bị xóa đi một phần lớn.

Đó là cách Giả Chương Kha đặt người xem vào hoàn cảnh nhân vật. Đơn giản mà hiệu quả: bước qua ranh giới của một thể loại quen thuộc, rồi bỗng cảm thấy lạc lõng. Từ đó, chủ đề chính hiện ra: sự thay đổi chóng mặt của Trung Quốc và số phận con người trước những đổi thay ấy. Như trong Mountains May Depart (Sơn hà cố nhân, 2015) hay A Touch of Sin (Thiên chú định, 2013), đạo diễn họ Giả tiếp tục bắt lấy những biến chuyển cả bên ngoài lẫn bên trong đời sống đất nước. Chỉ vài chục năm, một xã hội đã thay đổi sâu sắc về diện mạo, cơ hội và những giá trị con người theo đuổi. Sự phát triển thần kì nào cũng có cái giá của nó. Giả Chương Kha đưa cái giá ấy lên màn ảnh.

Ash Is Purest White có sự trầm tĩnh đáng giá, gợi suy ngẫm hơn là trực tiếp bày tỏ thái độ. Tương phản giữa quá khứ và hiện tại không phải lúc nào cũng diễn ra mạnh bạo, mà có khi chỉ lặng lẽ hiện lên trong một khung hình. Là gương mặt tiêu biểu của thế hệ đạo diễn thứ sáu, Giả Chương Kha tìm sức nặng ở đời sống thường nhật và những con người bên lề. Phim dùng nhiều khung hình rộng, những góc máy giữ khoảng cách, thu lấy bức tranh hiện thực mênh mang.

Hình ảnh giống một bức họa tinh tế, gây đau đớn bằng những nét điểm xuyết tưởng như mơ hồ. Thế giới cũ có sự gần gũi và hơi ấm của những người còn biết mình thuộc về đâu. Thế giới mới mang theo công trình, công nghệ và những cơ hội khác, nhưng đôi lúc vẫn hiện lên một dấu vết xưa lạc chỗ. Một nhóm biểu diễn rong giữa phố phường. Những con thú bị nhốt trong cũi sắt. Một khúc nhạc cũ vọng lại như tiếng thở dài… Tất cả như những vết cứa rỉ máu trên cơ thể một xã hội đang vươn mình mạnh mẽ.

Một đặc trưng khác của phim Giả Chương Kha tiếp tục được tận dụng: những khoảng trống. Câu chuyện đi từ năm 2001 đến 2006, rồi 2018, bỏ qua những quãng đời dài mà không cần giải thích cặn kẽ. Xảo Xảo và Bân gặp gỡ, chia tay rồi gặp lại giữa những khoảng đứt đoạn ấy, gây ra cảm giác mất mát về sự kiện. Họ đã làm gì trong thời gian đó? Gặp những ai? Trải qua biến cố nào? Người xem không biết hết, chỉ có thể đoán từ vài lời thoại và dáng vẻ khi họ trở lại. Việc thiếu những khớp nối có thể gây khó chịu, nhưng cũng tạo nên hiệu quả nghệ thuật. Sự mất mát của nhân vật trở thành mất mát của ta.

Những phim hiện thực hay nhất thường cũng là những phim tình cảm hay nhất. Kéo dài suốt 17 năm, chuyện tình giữa Xảo Xảo và Bân mang sắc màu của một trường thiên tiểu thuyết. Họ hiện lên như những con người thật sự, với tình cảm chân thật, đáng tin. Trước hết là nhờ diễn xuất giàu nội lực của Triệu Đào và Liêu Phàm. Những diễn viên giỏi thuyết phục người xem chỉ bằng sự hiện diện. Qua thời gian, ta thấy nhân vật thay đổi, trưởng thành, tốt hơn, tệ đi… Xã hội thay đổi, công nghệ thay đổi, và họ cũng bị nhào nặn lại trong nỗ lực sinh tồn.

Để rồi điều cốt yếu hiện ra: tất cả vẫn là kiếp người, với sinh, lão, bệnh, tử, xoay vần theo thời cuộc. Tình yêu có thể hao mòn, lời hứa có thể bị phản bội. Nhưng vẫn có một người giữ lấy tình nghĩa ngay cả khi chẳng còn điều gì buộc mình phải giữ. Ở Xảo Xảo, thứ tình nghĩa ấy dần tách khỏi sự mong đợi được yêu lại. Nó trở thành cách cô sống, cách cô đối đãi với một người từng thuộc về đời mình. Thuần khiết, như thứ còn lại sau lửa cháy.

Ash Is Purest White không chỉ là một bản cáo trạng hay lời phản đối. Nó còn là đời sống, với cảm giác đơn độc của những người đã đi qua và chứng kiến đất nước chuyển mình. Gọi họ là nạn nhân của thời đại phần nào có lí, nhưng vẫn chưa đủ để nói hết khả năng lựa chọn và sức chịu đựng của họ. Không có điều gì đạt được mà không phải bỏ lại thứ gì. Câu hỏi là chúng ta đã bỏ lại những gì, và còn giữ được điều gì cho mình.

Cảm thức lạc lõng ấy là một nguồn sức mạnh trong điện ảnh Giả Chương Kha. Bên cạnh những hình ảnh lớn lao về lịch sử và đất nước, ông nhìn vào đời sống riêng, những quan hệ rạn vỡ, những con người không theo kịp nhịp đổi thay. Khi sự choáng ngợp qua đi, những câu hỏi về được, mất, đúng, sai mới hiện lên rõ hơn. Và những tác phẩm giá trị ra đời từ đó.