Thiên tài chống lại số phận

“Chúng ta có thể ở bất kì nơi nào mình muốn.”

Lynn, một nữ sinh xuất sắc dẫn đầu đường dây quay cóp “xuyên quốc gia”, nói với cậu bạn Bank khi đứng trước Nhà hát Opera Sydney. Cả hai đang thực hiện một phi vụ quay cóp lớn chưa từng có, giúp hàng loạt cậu ấm cô chiêu đủ điều kiện du học và thu về hàng triệu baht. Bank vốn là một cậu học trò trung thực, đến mức sẵn sàng tố cáo bạn học gian lận. Nhưng cậu đã thay đổi, vì thương mẹ, vì muốn thoát khỏi cái nghèo, và vì tương lai.

Họ là nạn nhân của sự bất công từ số phận. Chúng ta có thể lựa chọn rất nhiều thứ, nhưng không thể lựa chọn gia đình mình sinh ra. Cả hai đều là những học sinh giỏi, rất giỏi, nhưng nghèo khó. Họ không thể tự do vươn đến những chân trời mới: ra nước ngoài, đi du học, trở nên giàu có, sung túc. Và cả hai muốn chống lại sự bất công đó. Ít nhất một lần trong đời.

Bad Genius (Thiên tài bất hảo) là một tác phẩm tội phạm mang ý tưởng độc đáo của điện ảnh Thái Lan. Lấy cảm hứng từ những vụ gian lận thi SAT ngoài đời, đạo diễn Nattawut Poonpiriya cùng các nhà sản xuất hãng GDH quyết định thực hiện một bộ phim cùng đề tài, đặt bối cảnh ở Thái Lan. Trong đó, Lynn, ban đầu là một nữ sinh ngoan ngoãn, từng bước thành lập đường dây quay cóp với mức độ và quy mô ngày càng lớn. Từ năm lớp 10 đến năm lớp 12, Lynn đi từ việc “giúp đỡ” các bạn vượt qua những bài kiểm tra ở trường đến tổ chức gian lận “cỡ lớn” trong kì thi quốc tế STIC. Ngoài đời không có kì thi nào mang tên này. Các nhà làm phim đã nghĩ ra nó để thay thế cho SAT.

Đồng hành với Lynn là hai bạn học: Pat, một công tử nhà giàu, và bạn gái cậu ta, Grace. Pat do nam diễn viên điển trai Teeradon Supapunpinyo thủ vai, cực kì phù hợp với vẻ công tử trắng trẻo. Grace của Eisaya Hosuwan — gợi tôi nhớ đến Chi Pu của Việt Nam, trong trường hợp cần làm một bản remake — đúng kiểu “bình bông” não ngắn, mít ướt, nhưng thật thà, đáng yêu. Như mọi tội lỗi trên đời, chuyện quay cóp này bắt đầu từ một hành động tốt Lynn dành cho Grace. Pat biết chuyện và đề nghị trả cho Lynn một số tiền lớn để giúp mình cùng vài người bạn. Mọi thứ cứ thế tiếp diễn. Trước khi kịp nhận ra, Lynn đã thấy mình ở Sydney, lợi dụng sự chênh lệch múi giờ, cố gắng tuồn đáp án về Thái Lan bằng điện thoại di động. Nếu thành công, cô và Bank sẽ kiếm được số tiền đổi đời.

Tôi chưa từng xem bộ phim nào tương tự Bad Genius. Tôi cũng chưa từng nghĩ sẽ xem một phim biến chuyện quay cóp trong phòng thi, thường chỉ là chi tiết đùa vui trong thể loại học trò, thành một chủ đề nặng kí. Nhưng đạo diễn Poonpiriya đã làm được, và làm rất tốt. Cả bộ phim là một hành trình lôi cuốn đến nghẹt thở, với nhịp phim nhanh, mạnh, đầy đủ nút thắt, nút mở và cao trào, gợi nhớ đến những tác phẩm tội phạm hay nhất thuộc dòng phim phi vụ như Ocean’s Eleven (2001). Phần kịch bản đầy đặn còn lồng ghép các chủ đề tình bạn, tình cảm gia đình, đậm chất trưởng thành thiếu niên, và bóc tách đủ sâu một vấn đề rất thiếu niên khác: sự lựa chọn. Ở độ tuổi của Lynn và Bank, lựa chọn có thể tốt hoặc xấu, và kết quả cũng vậy.

Sức hấp dẫn chính của phim tội phạm đương nhiên nằm ở cách thức và hành trình phạm tội, và chúng phải thật thông minh. Càng thông minh, càng thuyết phục. Nhưng như thế vẫn chưa đủ. Phim còn phải tạo ra một tên tội phạm đủ sức hút và độ ngầu. Lynn, vai diễn đầu tay của nữ diễn viên có cái tên khá dài — một “đặc sản” Thái Lan — Chutimon Chuengcharoensukying, đáp ứng được điều đó. Khác với hình tượng nữ sinh xinh đẹp thường thấy, Chutimon có nước da ngăm, gương mặt đúng chất “học sinh giỏi”, nhưng sở hữu ánh mắt sắc sảo đến lạnh người, cuốn hút người xem như một thỏi nam châm. Ánh mắt là sức mạnh của cô, chuyển từ miền yêu thương dịu dàng khi nhìn người cha tần tảo đến vẻ tự tin đáng sợ lúc suy tính, rồi sang hồi hộp, lo lắng khi thực hiện phi vụ, một cách mượt mà và thuyết phục.

Liệu chúng ta có tin vào cách Lynn gian lận trong phim? Có thể có, có thể không. Không quan trọng. Chủ yếu là cách thức đó khiến ta phấn khích đến mức nào. Bad Genius là một bài học chuẩn mực về cách sử dụng chi tiết trong điện ảnh, đúng mục đích và đúng yêu cầu. Dùng các thế bấm phím đàn piano để mã hóa đáp án trắc nghiệm là một ý tưởng mới mẻ, đầy kích thích. Chúng ta luôn thích thú khi chứng kiến sự vượt trội về trí óc của con người, gần như một khả năng siêu phàm, chẳng hạn các hacker trong Mr. Robot. Hầu hết những phim cố làm điều này đều sa vào ngớ ngẩn. Bad Genius thì không, nhờ sự kết hợp nhuần nhuyễn, giàu năng lượng giữa chi tiết, âm nhạc, lối cắt dựng và diễn xuất. Đôi lúc, tôi cảm thấy đầu óc mình cũng căng ra hết mức cùng Lynn. Trường đoạn trong phòng thi STIC hoàn toàn xứng đáng là một trong những trường đoạn thoát hiểm xuất sắc nhất vài năm qua.

Song hành với vụ gian lận là các yếu tố tình cảm được xử lí gọn gàng. Cốt truyện về người tốt làm việc xấu luôn cần một động lực đủ mạnh. Ở đây không phải sự nghèo khó, mà là tình thương đối với người thân. Ai từng xem các quảng cáo của Thái sẽ thấy họ rất biết cách khai thác điều này. Bad Genius không là ngoại lệ. Không có gì đau đớn bằng nhìn cha mẹ phải khổ cực, có khi chịu cả nhục nhã, để chăm lo cho ta. Cái nghèo chỉ đáng sợ khi phải bước ra ngoài xã hội.

Tôi khá xúc động và đồng cảm với câu chuyện của Bank. Nhưng cũng vì thế, tôi tiếc khi bộ phim bỗng tỏ ra đuối sức ở đoạn kết, biến cậu thành một công cụ đẩy câu chuyện đi tiếp, thay vì một nhân vật. Tất nhiên, chúng ta biết con người có thể biến chất, nhưng không thể đột ngột và nhanh chóng như thế – ít nhất cũng cần đến năm mùa như Breaking Bad. Đó là điều đáng tiếc.

Tương tự, cách Bad Genius giải quyết mọi thứ có phần an toàn, dù hoàn toàn phù hợp với văn hóa Á Đông: phạm tội, trả giá và hoàn lương. Với một phim Mĩ, công thức này có thể là phạm tội, trả giá rồi tiếp tục phạm tội, nhưng đã biết cách để không phải trả giá nữa, như Limitless (2011) chẳng hạn. Đó là sự khác biệt mang tính văn hóa, một thứ tự do quen thuộc trong điện ảnh Mĩ. Thái Lan là đất nước có truyền thống Phật giáo, và tinh thần nhân quả giữ vai trò chủ đạo trong cách câu chuyện này khép lại.

Nhưng điều khiến kết thúc của Bad Genius vẫn thỏa mãn, không sa vào giáo điều, là góc nhìn sâu sắc của các nhà biên kịch: số phận trớ trêu không chỉ dành riêng cho những người nghèo như Lynn và Bank. Ở chiều ngược lại, Pat và Grace giàu có nhưng không thể trở thành học sinh giỏi chỉ bằng mong muốn. “Giá như cái đầu của tớ có thể thông minh bằng một nửa cậu,” Grace nói. Ngu dốt cũng là một nỗi nhục, không kém nghèo khổ. Ta thấy Pat, Grace cùng nhiều con nhà giàu khác phải khổ sở, quỵ lụy và yếu đuối đến mức nào trước những người thông minh hơn. Không có thiên đường Boston nào dành cho họ.

Sau Bad Genius, Poonpiriya hoàn toàn có thể được xếp vào lớp đạo diễn hàng đầu Thái Lan, dù đây mới là phim điện ảnh thứ hai trong sự nghiệp. Dấu ấn đạo diễn vô cùng rõ nét, từ cách sử dụng kết cấu đầu cuối, lối dẫn truyện, cách làm chủ các khung hình đến điều tiết nhịp phim… vừa đầy kĩ thuật vừa toát lên mùi bản năng. Dù phải dùng một lối so sánh cũ, tôi vẫn không tìm được cách nào đúng hơn: “Không thua Hollywood.”

Poonpiriya cũng hòa quyện được chất hài hước, như cảnh “Steve Pat”, với chất kịch tính, giúp người xem nhẹ đầu hơn. Với một kịch bản mang tính phóng đại như thế này, khó khăn còn nằm ở việc giữ cho phim không rơi vào lối quá đà thường thấy ở một số phim thương mại Ấn Độ. Anh cũng làm được. Có điều, như nhiều đạo diễn mới khác, anh vẫn cần tiết chế đôi chút. Một nhà dựng phim giỏi ở Hollywood hẳn có thể cắt thêm khoảng mười lăm phút để Bad Genius gọn gàng hơn. Nhưng đó là điều có thể học được theo thời gian.

Bad Genius được gắn nhãn 15+ ở Thái Lan là một điều khá ngạc nhiên. Có lẽ người ta sợ bọn trẻ sẽ thấy quay cóp là trò siêu ngầu, siêu đỉnh, thay vì nhận ra bài học đắt giá ở cuối phim. Còn với chúng ta, những kẻ yêu phim, không có gì tuyệt vời hơn việc được thưởng thức một điều mới mẻ và thật sự đẳng cấp trong điện ảnh. Và một lần nữa nhận ra rằng điện ảnh Thái Lan, cũng như thể thao, đang bước rất nhanh ra khỏi “ao làng” Đông Nam Á này.