Cuộc sống, nói đơn giản, là một chuỗi dài những lựa chọn và sự chấp nhận kết quả. Có kết quả tốt, và có kết quả xấu. Có những lựa chọn sẽ thay đổi cuộc đời chúng ta mãi mãi. Nhưng sự phức tạp của cuộc sống, được thể hiện xuất sắc trong bộ phim 25th Hour (Giờ thứ 25), là ở chỗ: những lựa chọn tồi tệ nhất, dẫn đến kết quả tồi tệ nhất, cũng có thể bắt nguồn từ những điều đẹp đẽ, như lòng tốt và tình yêu thương.
Cảnh đầu tiên của 25th Hour là về một con chó. Chính xác hơn, là về nhân vật chính Monty (Edward Norton thủ vai) cố cứu lấy một con chó nằm hấp hối bên đường. Nó là nạn nhân của những trận chọi chó — một trò cá cược bạo lực — bị bỏ lại, bê bết máu và gầm gừ với bất kì ai đến gần. Ban đầu, Monty định cho nó “một phát ân huệ”, nhưng khi thấy con chó vẫn còn sức sống, anh quyết định đưa nó đi cứu chữa. Mắt anh ánh lên niềm vui của một đứa trẻ nhỏ được bố mẹ dẫn đi chọn thú cưng.
Đó là cách Spike Lee, một trong những đạo diễn da đen được kính trọng nhất của điện ảnh Mĩ, cho chúng ta thấy một phần con người Monty: một người có lòng tốt. Chín trên mười gã giang hồ có lẽ chẳng thèm để tâm đến một con chó sắp chết; có kẻ thậm chí còn cán xe qua và cười đùa. Nhưng Monty cứu con chó, bất chấp cả việc bị nó cắn bị thương. Và Monty là một tay buôn ma túy, đã làm công việc ấy nhiều năm. Làm sao một người có lòng tốt lại dính vào công việc này? Có nhiều câu trả lời khả dĩ. Nhưng quan trọng hơn, ngay từ những phút đầu tiên, Lee đã gieo vào lòng người xem đủ bất an, và cả sự quan tâm dành cho Monty.
Sau phần mở đầu, chúng ta gặp lại Monty cùng con chó giờ đã khỏe mạnh bên bờ sông buổi sáng. Đó không phải là một ngày như mọi ngày. Những cảnh hồi tưởng dần hé lộ sự thật: Monty đã bị bắt vì tàng trữ ma túy để buôn bán và nhận mức án bảy năm tù giam. 25th Hour kể về ngày tự do cuối cùng của anh trước khi vào tù.
Monty làm điều mà gần như tất cả mọi người sẽ làm trong tình cảnh ấy: dành thời gian cho những người mình yêu thương. Đó là người cha James (Brian Cox), một cựu lính cứu hỏa giờ làm chủ quán bar nhỏ. Là cô người yêu Naturelle (Rosario Dawson), người anh đang nghi ngờ đã chỉ điểm cho cảnh sát bắt mình. Cuối cùng là hai gã bạn thân từ thuở thiếu thời: Jacob (Philip Seymour Hoffman), giáo viên trung học, và Frank (Barry Pepper), một tay giao dịch chứng khoán ở Phố Wall.
Spike Lee là một kiểu đạo diễn kì lạ ở Hollywood. Sự nghiệp của ông có những quãng lên xuống rất thất thường. Ông có thể chạm đến những đỉnh cao nghề nghiệp, khiến cả những cây bút khó tính nhất phải thán phục, rồi ngay sau đó làm họ chưng hửng với những phim “chạm đáy” thảm họa. Nhưng những tác phẩm như 25th Hour khiến người ta vẫn sẵn lòng chờ đợi ông. Tượng vàng Oscar danh dự được trao năm 2015, khi ông mới 58 tuổi, cũng là sự ghi nhận một sự nghiệp nhiều dấu ấn. Vì khi ở đỉnh cao, Spike Lee là ông chủ tuyệt đối của tác phẩm. Một bậc thầy về khai thác nội tâm nhân vật, luôn đặt những dấu ấn cá nhân đầy thử thách vào phim, theo cách rất ít người dám nghĩ đến, chưa nói đến thực hiện.
25th Hour được xếp vào hàng những bộ phim xuất sắc nhất về tâm trạng nước Mĩ hậu 11/9, dù thoạt nhìn, câu chuyện dường như không trực tiếp nói về biến cố ấy. Một trong những dấu ấn mạnh mẽ nhất là cảnh Monty đứng trước gương trong nhà vệ sinh ở quán bar của cha và bộc lộ cơn cuồng nộ. Một cơn lốc hình ảnh và ngôn ngữ tục tĩu được xả ra, nhắm vào đủ mọi cộng đồng, tầng lớp, tôn giáo… ở New York, theo cách kích động và gây choáng váng. Một cảnh phim xuất thần, nhất là trong bối cảnh bộ phim ra mắt cuối năm 2002, khi vết thương 11/9 vẫn còn mới. Cơn giận của Monty như cộng hưởng với sự bức bối và bất an của một thành phố bị tổn thương. Sự khéo léo nằm ở cách Lee gắn nó chặt với nhân vật: sau tất cả những lời nguyền rủa, Monty quay cơn cuồng nộ về chính bản thân mình.
Cuồng nộ là một trong rất nhiều khía cạnh mà chúng ta sẽ hiểu về Monty trong ngày tự do cuối cùng. 25th Hour có lớp nền tương đồng với một phim xuất sắc khác ra mắt không lâu sau đó, Monster (Quái vật, 2003), kể về cuộc đời nữ sát nhân hàng loạt Aileen Wuornos. Cả hai đều mang đến một bức chân dung về kẻ phạm tội với cùng một sự cảm thông. Nhưng không phải để biện minh. Như lời người bạn Frank, Monty kiếm tiền trên sự đau khổ của người khác và đáng phải trả giá. Sự cảm thông ở đây là để thấu hiểu sự phức tạp và trớ trêu của hoàn cảnh. Rằng đời là một cơn lốc xoáy, và phần “tốt” hay “xấu” trong bản chất không phải lúc nào cũng quyết định lựa chọn của một con người.
25th Hour xúc động và chân thực bởi đào sâu đến mức đáng ngạc nhiên một tình huống tưởng chừng đơn giản. Bằng những cảnh hồi tưởng đầy sức nặng và cách xây dựng nhân vật vững chắc, Spike Lee từng bước bóc tách số phận Monty qua mối liên hệ với những người xung quanh. Người cha James hé lộ ông từng nghiện rượu và mang nợ vì quán bar. Cô người yêu xinh đẹp Naturelle cùng anh hưởng cuộc sống sung túc từ những đồng tiền buôn ma túy. Hai gã bạn thân biết chuyện nhưng chưa từng thực sự ngăn anh lại. Khi phim đi đến cao trào, chúng ta thấy Monty không chỉ là kẻ gây ra đau khổ mà còn là một con người mắc kẹt. Mắc kẹt trong tiền bạc, trong những ràng buộc, trong một lựa chọn tồi. Và trong cả tình yêu.
Edward Norton là một diễn viên giỏi, làm điều anh giỏi nhất trong 25th Hour: truyền tải những luồng xúc cảm mạnh mẽ với rất ít biểu lộ. Có sự mong manh và vụn vỡ trong tâm hồn Monty, nhưng chúng không chỉ tập trung ở những cảnh cao trào, mà còn hiện ra qua những chuyển động nhỏ của ánh mắt, sự dịu dàng, dáng đi như sắp ngã. Chúng ta thấy một con người đang đau đớn và sợ hãi, tự nhận thức được hoàn cảnh bi đát của bản thân, đồng thời cố với tới những giá trị mà anh từng muốn gìn giữ bằng các lựa chọn sai lầm. Tất cả như chuyển động từ bên trong. Nhờ đó, nỗi đau của anh chạm đến chúng ta một cách sâu sắc.
Và còn có màn trình diễn xuất sắc của Philip Seymour Hoffman và Barry Pepper, những diễn viên sinh ra để làm nên các vai phụ đáng nhớ. Họ tăng thêm sức nặng cho thông điệp về sự lựa chọn, điều luôn khó khăn với mỗi cá nhân. Thầy giáo Jacob phải đối diện với ham muốn dành cho một cô nữ sinh, giữa sự nhút nhát cố hữu và ranh giới nghề nghiệp mà anh có trách nhiệm giữ gìn. Trong khi đó, ngay từ những cảnh đầu, Frank đã liên tục phải đưa ra quyết định tức thời trong công việc giao dịch chứng khoán. Họ thêm những nét chi tiết cho bức tranh nhói lòng về sự nhỏ bé và yếu đuối của con người. Đúng hay sai? Tốt hay xấu? Không phải lúc nào chúng ta cũng hiểu hết những gì dẫn đến một lựa chọn, nhưng 25th Hour mang đến một góc nhìn chân thực về những động lực và nguyên do phía sau nó. Điều đau lòng là, ngay cả các giá trị đẹp đẽ cũng có thể bị cuốn vào những lựa chọn sai lầm trong cuộc kiếm tìm hạnh phúc.
Cảnh kết của 25th Hour là một khoảnh khắc nghệ thuật độc đáo khác dưới bàn tay Spike Lee, như thể mở ra giờ thứ 25 trong ngày cuối cùng của Monty. Người cha James lái xe đưa anh đến trại giam và vẽ ra một viễn cảnh khác. Một cuộc trốn chạy hạnh phúc hơn, một giấc mơ êm đềm về việc được lãng quên, được làm lại từ đầu. Ảo ảnh ấy sẽ đọng lại rất lâu trong tâm trí người xem, khi họ thử lựa chọn thay cho Monty đang thiếp đi như một đứa trẻ, rồi nhận ra đó có lẽ không còn là một sự lựa chọn. Đó là khúc nguyện cầu cuối cùng dành cho anh.