Một người đàn ông thức giấc và kể rằng mình vừa gặp ác mộng. Một phụ nữ phốp pháp nghiện rượu khóc lóc, cho rằng không ai có thể hiểu mình. Một bác sĩ tâm thần sau 27 năm làm việc từ bỏ niềm tin rằng mình có thể giúp người khác hạnh phúc, vì tất cả đều ích kỉ như nhau. Đó là ba mảnh đời trong khoảng 50 hoạt cảnh của bộ phim Thụy Điển You, the Living (Bạn, kẻ đang sống, 2007).
Thé Tjong-Khing, họa sĩ minh họa sách thiếu nhi người Hà Lan sinh tại Indonesia, có một lối vẽ rất độc đáo. Trong những cuốn sách tranh không lời của ông, mỗi trang có nhiều nhân vật với các câu chuyện phát triển theo những nhánh riêng. Để theo dõi một câu chuyện, độc giả phải chú ý vào một khu vực nhỏ trên trang giấy. Muốn theo dõi câu chuyện khác, họ phải dời mắt sang khu vực khác, dù vẫn trên cùng một trang. Phong cách ấy như một cách khái quát sự vận hành của cuộc sống: nhiều số phận cùng tồn tại, tương tác trực tiếp hoặc gián tiếp với nhau.
Điện ảnh thường dẫn dắt chúng ta theo một câu chuyện và một vài nhân vật trung tâm. Ngay cả khi mở rộng thành nhiều tuyến truyện, bộ phim vẫn phải lựa chọn những số phận để dõi theo. Vậy còn một thành phố, với tất cả những con người sống ở đó? Và không chỉ lướt qua, mà chạm đến những nỗi buồn, nỗi sợ hãi, khổ đau của họ một cách chân thực và ám ảnh? Roy Andersson, một trong những đạo diễn lớn của điện ảnh Thụy Điển, làm điều đó trong You, the Living bằng một cách khiến tôi liên tưởng đến Thé Tjong-Khing. Ông biến những khung hình thành tranh, phần lớn được quay từ một vị trí cố định, không cắt cảnh bên trong mỗi hoạt cảnh. Như thể một máy quay tình cờ được đặt trên phố, nơi mỗi nhân vật vẫn đang tiếp tục đời sống riêng. Muốn theo dõi ai, chúng ta phải chú ý đến sự xuất hiện của họ, dù ở trung tâm hay chỉ một góc khung hình.
Lối làm phim ấy đòi hỏi sự kì công hiếm thấy. Chẳng hạn, phim có câu chuyện về một cô gái gặp nhạc công mình thần tượng trong quán rượu. Cô ngại ngần khen tài chơi nhạc của anh và được mời uống chung vài li. Ở một cảnh khác, chúng ta thấy cô tìm đến chỗ ban nhạc biểu diễn nhưng không gặp được người mình mong đợi. Rồi ở một cảnh nữa, nếu chú ý, người xem có thể nhận ra anh chàng giữa những người ở ga tàu. Không nhiều lời giải thích, không có những cảnh chuyển tiếp dẫn dắt sẵn. Từ các mảnh rời ấy, người xem tự nối kết thành câu chuyện về một cuộc gặp gỡ, niềm hi vọng của cô gái và sự rời đi của chàng trai. Điều được kể không chỉ nằm trong những gì hiện ra, mà còn ở khoảng trống giữa chúng.
Cách kể ấy mở rộng những khả năng của điện ảnh và tạo nên một đời sống cực kì sống động trên màn ảnh. Có một người đi cắt tóc. Sau cuộc cãi vã với vị khách có lời lẽ phân biệt chủng tộc, anh thợ cạo tức giận cạo một đường trọc giữa đầu ông ta. Vị khách xuất hiện trong cuộc họp với mái tóc bị phá hỏng, rồi người chủ trì bất ngờ gục xuống. Những gương mặt lại xuất hiện ở những hoàn cảnh khác, bên những người khác. Và cứ thế tiếp diễn. Các câu chuyện tự đan xen, kết nối, không cần lời dẫn hay một cốt truyện trung tâm rõ ràng. Một thế giới thu nhỏ, vừa phi lí vừa quen thuộc như cuộc đời thật.
You, the Living là phần thứ hai trong bộ ba phim về sự tồn tại của Roy Andersson, cùng với Songs from the Second Floor (Những ca khúc từ tầng hai, 2000) và A Pigeon Sat on a Branch Reflecting on Existence (Một con bồ câu đậu trên cành suy ngẫm về sự tồn tại, 2014). Nhưng với tôi, đây là phim mà chất triết được tiết chế để dành chỗ cho cảm xúc con người. Một cách đơn giản, bộ phim là chuỗi hoạt cảnh trong đó người ta bộc lộ nỗi khổ đau, ước mơ tan vỡ, sự thất vọng, nỗi sợ hãi… của bản thân mình.
Thỉnh thoảng, những cảm xúc ấy hiện ra qua các giấc mơ. Một người đàn ông mơ thấy máy bay ném bom kéo đến. Người khác mơ mình làm vỡ bộ đồ sứ gia truyền hơn 200 năm tuổi rồi bị kết án tử hình bằng ghế điện. Cô gái nọ mơ về cuộc sống hạnh phúc với người mình yêu, trong căn phòng bỗng chuyển động như một toa tàu, đưa họ đến giữa những lời chúc phúc. Các giấc mơ phơi bày nỗi sợ và niềm khao khát mà đời sống thường ngày che khuất, khiến chúng ta bỗng thấy gần gũi với nhân vật.
Thỉnh thoảng, nhân vật lại quay về phía máy quay, trò chuyện với người xem. Giống như ta tình cờ gặp ai đó trên phố và nghe họ kể chuyện. You, the Living dẫn truyện lạ lùng như thế, nhưng cực kì hiệu quả. Ban đầu, ta có thể thấy hơi nhàm chán. Nhưng qua từng hoạt cảnh, người xem càng chìm sâu hơn vào những cảm xúc giản dị ấy.
Sức tác động của phim được hỗ trợ rất nhiều bởi cách thiết kế bối cảnh. Thế giới có vẻ tình cờ lọt vào máy quay ấy thực ra được tạo dựng với mức độ kiểm soát gần như tuyệt đối. Gần như toàn bộ phim, dù trong nhà hay ngoài phố, đều được quay trong Studio 24 ở Stockholm. Nhờ đó, Andersson có thể kiểm soát ánh sáng, phối cảnh và những tông màu xám xanh nhợt nhạt, biểu thị tâm trạng chung của các nhân vật. Ánh sáng được làm mềm và trải đều, hạn chế bóng đổ. Không có bóng tối, nghĩa là không có nơi lẩn trốn hay che giấu. Bất kì ai cũng phải hiện ra, trần trụi giữa khung hình.
Vậy có lợi ích gì khi xem một bộ phim chỉ toàn nỗi buồn như You, the Living? Không chỉ một, mà hết nỗi buồn này đến nỗi buồn khác cứ lẩn khuất trong không gian? Thật ra, phim vẫn có chất hài hước được Andersson sử dụng tinh tế. Nhưng với tôi, tiếng cười ấy không mang đến sự nhẹ nhõm. Giống như ở những phim của Wes Anderson, nó trở thành chất xúc tác để nỗi buồn thấm sâu hơn. Hi vọng dường như cũng cạn kiệt, như lời ông bác sĩ tâm thần: ông đã dành bao năm cố giúp người khác hạnh phúc, nhưng chẳng đi đến đâu. Người phục vụ quán rượu vẫn nhắc rằng ngày mai là một ngày khác, gợi nhớ câu thoại nổi tiếng trong Gone with the Wind (Cuốn theo chiều gió, 1939), nhưng mỗi lần trở lại quán, chúng ta lại gặp giờ đóng cửa. Vậy vì sao ta cần xem bộ phim này?
Hãy để ý đến tựa đề. Với tôi, đó không chỉ là lời nói về các nhân vật, mà còn là lời gọi hướng ra ngoài màn ảnh. Họ đang sống, nhưng nhiều người dường như đã mắc kẹt trong một đời sống mòn mỏi. Đôi khi, người ta cần chìm vào khổ đau để biết trân trọng niềm vui, hạnh phúc. Đôi khi, người ta cần đến thật gần cái chết để biết trân trọng sự sống. Cả bộ phim trở thành một phản đề lớn dành cho bạn — người xem: bạn đang sống!