Khi những phát súng cuối cùng vang lên bên bàn ăn, Sicario (Ranh giới, 2015) hoàn toàn chiếm trọn cảm tình của tôi. Đó chính xác là điều phải xảy đến trong bộ phim này: sự dũng cảm vượt qua ranh giới của các nhà làm phim, như chính tựa tiếng Việt gợi ra. Với nhiều người, đó là sự độc ác khi con người bị thù hận che mắt. Với những người khác, đó là hiện thực.
Nếu không thể chấp nhận cái kết ấy, người xem sẽ ở vào vị trí của nữ đặc vụ Kate Macer, do Emily Blunt thủ vai: không thể chấp nhận thứ hiện thực đang bày ra trước mắt. Và sẽ không thể sống được trong lãnh địa của sói.
Những ai từng xem Incendies (2010) của cùng đạo diễn Denis Villeneuve có lẽ sẽ không ngạc nhiên khi ông dám đẩy bộ phim đến mức tàn khốc như thế. Cũng gần với cú sốc người xem cảm thấy ở cuối phim ấy: một điều dường như không thể xảy ra, nhưng lại mang sức nặng của hiện thực. Và đến cuối cùng, dù gây sốc đến mức nào, Villeneuve vẫn thuyết phục được họ phải tin.
Chất hiện thực được lột tả ngay từ những cảnh máu me đầu tiên. Kate là đặc vụ FBI thuộc đội giải cứu con tin, dẫn đầu cuộc đột kích vào một ngôi nhà tình nghi giam giữ người bị bắt cóc. Một phát đạn bắn sượt qua cô, và Kate hạ sát kẻ nổ súng ngay sau đó. Họ không tìm thấy con tin còn sống, nhưng lỗ thủng do đạn để lại làm lộ ra những cái xác, rất nhiều cái xác bị giấu sau các bức vách. Liền sau đó, một thiết bị nổ trong nhà kho phía ngoài phát nổ. Và chúng ta thấy một cánh tay đứt lìa trên nền đất.
Nó gợi tôi nhớ đến bộ phim hình sự xuất sắc End of Watch (2012). Chúng ta thường nghe về những cuộc chiến băng đảng, những vụ hành quyết của các tổ chức tội phạm, những tội ác kinh tởm trên mặt báo. Nhưng chúng ta hiếm khi hình dung đầy đủ về chúng, hoặc vô thức giảm nhẹ mức độ khủng khiếp. Cho đến khi được nhìn từ góc nhìn của cảnh sát, tự mình gõ cửa — hoặc phá cửa — những ngôi nhà. Phía sau đó là cả một thế giới khác hẳn thế giới chúng ta vẫn biết.
Nhưng rất khó giữ được ranh giới giữa việc dùng máu me để tạo sức ép và dùng nó để câu khách. Nếu quá lạm dụng, khung cảnh sẽ mất đi tính hiện thực, trở nên “quá” điện ảnh; còn nếu e ngại, sức tác động lập tức suy giảm. Villeneuve đủ sức giữ được sự cân bằng ấy.
Sau cuộc đột kích, Kate được gọi đến một cuộc họp và được đề nghị tham gia nhiệm vụ mới. Cô sẽ phối hợp với Matt Graver (Josh Brolin), một người phụ trách chiến dịch có nụ cười và cách ăn mặc phóng khoáng, cùng Alejandro (Benicio del Toro), gã cố vấn bí ẩn, trầm lặng và ít nói. Họ tham gia một chiến dịch nhằm vào đường dây ma túy hoạt động hai bên biên giới Mexico–Mĩ. Nhiệm vụ đầu tiên là sang Ciudad Juárez, Mexico, áp giải một nhân vật quan trọng trong đường dây về Mĩ để thẩm vấn. Một chuyến đi vào “thành phố của quái vật”.
Sicario không phải một phim hành động theo lối thông thường. Từ cuộc đấu súng giữa dòng xe ùn tắc ở cửa khẩu cho đến chiến dịch cuối phim, chúng ta không thấy kiểu “người hùng Mĩ” lao đi giữa làn đạn như trong Lone Survivor (2013). Thay vào đó là cảm giác thực chiến. Những người lính dày dạn kinh nghiệm hành động theo chiến thuật và mệnh lệnh, nhanh, gọn, dứt khoát, gợi đến các mô tả về chiến dịch tiêu diệt Osama bin Laden. Sicario còn mang nhiều chất hồi hộp, kinh dị hơn là hành động. Một số cảnh quay, kết hợp với phần nhạc nền rùng rợn, nặng âm trầm của Jóhann Jóhannsson, khiến tôi có cảm tưởng đang xem một phiên bản khác của It Follows.
Những trường đoạn cao trào được dàn dựng thuộc hàng hay nhất của thể loại này. Nếu không có gì quá bất ngờ, Sicario hoàn toàn có thể giành một đề cử Oscar cho phần quay phim của Roger Deakins. Cực kì sáng tạo và giàu dụng ý. Một số góc quay gợi liên tưởng đến các game bắn súng, được sử dụng khéo léo để tạo hiệu ứng nhập vai. Những hình ảnh khác, như bóng những người lính lần lượt chìm vào màn đêm, ấn tượng đến mức tôi chỉ muốn dừng phim lại để ngắm nhìn kĩ hơn. Ở đoạn cuối, Kate bước từ vùng sáng, qua lớp rèm, vào bóng tối. Phim cũng sử dụng nhiều khuôn hình rộng để bao quát không gian, tạo nên không khí đe dọa. Chúng ta không thể biết điều gì đang diễn ra trong những ngôi nhà nhỏ bé, bụi bặm, san sát ở Mexico. Cũng không thể biết những viên đạn sẽ bắn ra từ phía nào. Sức ép nặng nề luôn được duy trì.
Sức hút chính của phim lại đến từ nhân vật và tâm lí. Hai nam diễn viên Brolin và del Toro hoàn toàn làm chủ bộ phim này. Mỗi lần xuất hiện, họ đều tạo ra sức ép. Họ là những người đàn ông thuộc về một thế giới riêng. Và dù chung một đội, chúng ta vẫn thấy ranh giới rất rõ giữa họ và Kate. Tôi rất thích chữ “idealistic” được dùng để miêu tả Kate: một đặc vụ “có lí tưởng”. Cô không phải cừu non, bởi thích vào sinh ra tử ngoài thực địa hơn là ngồi bàn giấy, từng chứng kiến nhiều điều khủng khiếp về con người. Ở mặt nào đó, vẻ đẹp trong tính cách Kate nằm ở việc cô vẫn giữ niềm tin vào điều tốt đẹp và công lí, ngay cả sau những gì đã trải qua. Dù chúng khiến cô tàn tạ. Emily Blunt thể hiện xuất sắc sự tàn tạ ấy không bằng cơ thể, mà bằng ánh mắt. Nó mệt mỏi đến mức ta cảm thấy lúc nào cô cũng cần một giấc ngủ.
Nhưng Kate cũng không phải sói. Sicario mang đến nhận thức về những ranh giới, đồng thời xóa nhòa chúng. Những kẻ buôn ma túy và người của chính phủ, lính đánh thuê và sát thủ giết mướn, đồng phục cảnh sát hay quần áo giang hồ, tất cả trở nên khó phân biệt khi đặt lên lằn ranh thiện ác. Họ thuộc về những tổ chức có mục đích khác nhau và hành động vì những mục đích ấy. Alejandro là đại diện, là biểu tượng, hay đúng hơn, là vật chứng bằng xương bằng thịt của sự nhập nhằng này. Chúng ta thường cho rằng cảnh sát hay quân lính, những người ngày đêm chiến đấu với tội phạm, là hiện thân của công lí. Sicario mang đến một góc nhìn khác: để chống lại sói, phải dùng đến sói. Hay để chống lại quái vật, phải dùng đến quái vật. Trong thế giới vận hành theo logic ấy, những người còn muốn giữ nguyên các nguyên tắc đạo đức và pháp luật sẽ không có chỗ đứng. Không có chỗ cho Kate.
Sicario còn cho thấy cuộc sống ở những nơi các băng đảng ma túy lộng hành đáng sợ đến mức nào. Không chỉ vì những xác chết bị treo lơ lửng. Nó đáng sợ vì tiếng súng có thể cắt ngang một trận bóng của trẻ em, rồi trận đấu lại tiếp tục như thể đó đã là một phần của đời sống. Bình yên trở thành thứ mong manh, luôn có thể bị phá vỡ.
Và giống như Kate bị dồn đến quyết định kí tên hay không, chúng ta cũng bị đặt trước một lựa chọn: không chấp nhận thỏa hiệp với những kẻ như Alejandro, dù điều đó có thể khiến cuộc chiến chống tội phạm bế tắc; hay điềm nhiên để mặc họ giải quyết, quay lưng xem như không biết và tận hưởng cảm giác yên ổn mà họ hứa hẹn? Chúng ta sẽ chọn phương án nào? Liệu chúng ta có đủ dũng cảm để nói “tôi không thể” và làm đúng như thế?
Điều xuất sắc của Sicario, tôi nghĩ, là khiến chúng ta nhận ra rằng, nếu bị dồn đến bước ấy, có lẽ chúng ta cũng sẽ nhắm mắt làm ngơ. Một cách hèn nhát. Giống như Kate, dù chữ kí của cô được đặt xuống dưới họng súng. Vì chúng ta cũng không phải là sói.