Những người bất toàn ngoài kia

Điểm đáng giá của Anomalisa (2015), bộ phim được đề cử Oscar 2016 ở hạng mục Phim hoạt hình xuất sắc, nằm ở ý tưởng. Một ý tưởng độc đáo về cách thể hiện nỗi cô đơn và lạc lõng của con người, chủ đề xuyên suốt nhiều tác phẩm của Charlie Kaufman – tác giả những kịch bản lãng đãng, mơ mộng như Adaptation (2002), Eternal Sunshine of the Spotless Mind (2004), Synecdoche, New York (2008)… Dù chính sự độc đáo ấy cũng chưa đủ mang lại cảm giác trọn vẹn khi phim kết thúc.

Cảnh đầu tiên của Anomalisa đưa người xem vào trạng thái mơ màng, gần với một giấc mơ. Một cách rất “Kaufman”. Nhân vật chính là Michael Stone (David Thewlis), tác giả và diễn giả nổi tiếng về dịch vụ khách hàng, đang trên chuyến bay công tác đến Cincinnati, bang Ohio. Ban đầu là những giọng nói vang lên không dứt. Rồi hình ảnh máy bay giữa tầng mây dẫn chúng ta vào không gian chật hẹp bên trong, nơi Stone ngồi giữa những người xa lạ. Ngay từ đó, cảm giác bất thường đã xuất hiện, dù chưa rõ đến từ thế giới hay từ chính ông.

Người đàn ông ngồi cạnh xin lỗi vì đã nắm lấy tay Stone khi sợ hãi, nhưng ông nhanh chóng gạt đi. Ông tỏ ra là một kẻ khó chịu. Cảm giác mơ màng tiếp tục đeo bám khi Stone bắt taxi đến khách sạn. Gã tài xế huyên thuyên không dứt về sở thú và món chili đặc sản Cincinnati. Stone chỉ ở đây một ngày, cách xa những mối quan hệ quen thuộc: vợ con, đồng nghiệp, tất cả. Nhưng điều ông nghĩ đến lại là Bella, người tình cũ bị ông bỏ rơi nhiều năm trước.

Điều kì quặc mà chúng ta nhanh chóng nhận ra là Bella, cũng như những phụ nữ Stone gặp, đều nói bằng giọng đàn ông. Không chỉ phụ nữ: gần như tất cả mọi người, bất kể tuổi tác hay giới tính, đều mang cùng một chất giọng. Stone liên lạc với Bella và hẹn gặp, nhưng cuộc hội ngộ không kết thúc tốt đẹp. Sự sỗ sàng của ông khiến Bella nổi giận bỏ đi. Và khi cả Stone lẫn người xem bắt đầu quay cuồng với giọng nói đàn ông ám ảnh, bỗng một giọng nữ khác biệt vang lên. Đó là Lisa (Jennifer Jason Leigh), người phụ nữ ở cùng tầng khách sạn.

Charlie Kaufman vẫn được biết đến như kẻ thích “chui” vào đầu người khác. Ông để người xem bước vào tâm trí một ai đó và trải nghiệm thế giới từ góc nhìn của họ. Đó là tâm trí nam diễn viên John Malkovich trong Being John Malkovich (1999), kí ức của đôi tình nhân Clementine và Joel trong Eternal Sunshine of the Spotless Mind, hay thế giới sân khấu kì ảo của một đạo diễn trong Synecdoche, New York… Anomalisa không phải ngoại lệ. Thế giới chúng ta nhìn thấy và nghe thấy mang hình dạng cảm nhận của Michael Stone, một người gần như không thể kết nối với bất kì ai.

Ý tưởng ấy gợi đến hoang tưởng Fregoli, khi một người tin rằng những người khác nhau thực ra chỉ là cùng một người cải trang. Kaufman dùng nó như một ẩn dụ: trong mắt Stone, những cá nhân riêng biệt trở nên đồng dạng, không còn điều gì đủ sức lay động ông. Từ đây, việc giao gần như toàn bộ nhân vật còn lại cho một giọng nói duy nhất – Tom Noonan – trở nên dễ hiểu.

Fregoli cũng chính là tên khách sạn Stone lưu trú. Những liên tưởng và trò chơi ngôn ngữ xuất hiện khắp bộ phim. “Anomalisa” ghép từ “anomaly”, sự khác thường, với tên Lisa. Một cửa hiệu “đồ chơi” hóa ra bán đồ chơi người lớn. “Stone” nghĩa là “đá”, gợi sự trơ cứng và vô cảm. Kaufman cùng đồng đạo diễn Duke Johnson còn tận dụng hình thức stop-motion: trên gương mặt những con rối luôn hiện rõ đường ráp nối, như ranh giới của một chiếc mặt nạ. Nỗi bất an về gương mặt ấy cuối cùng biến thành hình ảnh trực tiếp trong cơn ác mộng của Stone.

Nhạc nền lơ lửng của Carter Burwell là mảnh ghép cuối trong tập hợp ngôn ngữ, thị giác và thính giác ấy. Nhưng với tôi, chúng không phải lúc nào cũng hòa thành một tổng thể. Có lúc, chúng rời rạc, vô định, chồng chất lên nhau và gây phân tâm. Giống như những giọng nói, chúng làm phiền ta theo cách bộ phim dường như mong muốn. Ta chưa thật sự nhập tâm vào câu chuyện của Stone, nhưng đã bắt đầu mang cảm giác của ông.

Lớp nền ấy khiến người xem không chỉ hiểu mà còn cảm thấy điều Stone cảm thấy khi gặp Lisa. Hiếm bộ phim nào biểu thị cảm xúc bằng âm thanh một cách kì quặc mà hiệu quả đến thế. Sau những giọng nói đồng dạng, giọng Lisa lọt vào tai chúng ta như tiếng hát của một thiên sứ.

Đây cũng là điểm gây chia rẽ. Nhìn từ bên ngoài, Anomalisa là một cuộc ngoại tình, trong đó một người đàn ông thành đạt tìm đến người phụ nữ tự ti, ngưỡng mộ ông, rồi nhanh chóng thất vọng và rút lui. Nhiều năm trước, ông cũng từng bỏ rơi Bella. Người xem có thể căm ghét Stone, xem thế giới Kaufman tạo ra như một cách biện hộ cho ông. Họ có lí. Nhưng câu hỏi mấu chốt, để thấu hiểu tình cảnh chứ không phải tha thứ cho Stone, là: cuối cùng ông tìm được điều gì?

Anomalisa có lúc đưa Charlie Kaufman đến gần Richard Linklater, vị đạo diễn thường trở đi trở lại với thời gian và đời sống con người trong bộ ba Before (1995–2013) hay Boyhood (2014). Cả hai đều quan tâm đến khả năng kết nối. Phòng khách sạn vốn dễ trở thành nơi cô quạnh, lạnh lẽo vì không có gốc rễ gì với ta. Đặt nó ở một thành phố xa xôi như Cincinnati, cảm giác ấy càng giống tận cùng thế giới.

Ý tưởng của Kaufman rất rõ ràng: cho người xem nếm trải niềm vui được kết nối bằng cách tạo ra một thế giới thiếu kết nối đến cùng cực, rồi dập tắt niềm vui ấy ngay sau đó. Khi ánh sáng buổi sáng chiếu vào và cơn say cảm xúc qua đi, hiện thực trở lại với Stone một cách đau đớn. Lisa không thể cứu rỗi ông. Cô là một con người riêng biệt, có những thói quen và khiếm khuyết bình thường. Những gì đêm trước khiến ông say mê bắt đầu trở thành điều làm ông khó chịu.

Nhưng đây không phải “khoảnh khắc” mang màu sắc Linklater. Với tôi, Kaufman và Linklater như mặt trăng và mặt trời, gần nhau trong mối bận tâm nhưng khác nhau ở niềm tin. Khoảnh khắc của Linklater là những giây phút “thần thánh”, khi con người thật sự chạm vào nhau, trở thành nền tảng của yêu thương và, theo nghĩa nào đó, mục đích sống. Còn trong thế giới Kaufman, những khoảnh khắc ấy luôn có nguy cơ chỉ là điều con người tự dựng lên.

Khoảnh khắc của Linklater lãng mạn và ấm áp. Ngay cả khi ông để hiện thực đánh đập nó đến tàn nhẫn như trong Before Midnight (2013), chúng ta vẫn được an ủi rằng nó từng có thật. Còn Kaufman? Từ Synecdoche, New York đến Anomalisa, tôi thấy những khoảng trống sâu hoắm của một cái tôi không thể xác định. Khi ngay cả bản thân cũng thiếu hụt, vỡ nát như con búp bê Nhật Bản, làm sao ta có thể kết nối, nếu chẳng tìm được một đầu mút chắc chắn giữa các linh hồn?

Tôi có vài trải nghiệm để thấu hiểu và cảm nhận tư tưởng ấy, điều khiến Anomalisa trở thành một bộ phim thậm chí còn bi thảm hơn. Ca khúc cuối phim, None of Them Are You, gợi lại không khí của Little Person trong Synecdoche, New York: nỗi mong mỏi tìm thấy một người giữa thế giới đông đúc. Nhưng hết người này đến người khác, vẫn không ai là “em” đang được kiếm tìm.

Giống như Stone, từng là Bella, rồi đến Lisa, có thể sau đó còn nhiều người nữa. Ông sẽ không bao giờ tìm được, bởi “em” có lẽ không tồn tại ngoài tâm trí ông, như một hình tượng hoàn hảo vô vọng. Ngoài kia chỉ có những con người cũng bất toàn như chúng ta, cùng lạc lõng như chúng ta, và có lẽ cũng mang những khao khát không bao giờ được lấp đầy. Anomalisa, vì thế, giống lời cảnh tỉnh dành cho những kẻ mộng mơ. Nhưng mặt khác, nó cũng nhắc chúng ta nhìn người khác trong thực tế của họ, thay vì qua những kì vọng của mình. Đó là một bộ phim đậm chất Kaufman, phù hợp với những ai yêu mến các tác phẩm trước của ông, hoặc quan tâm đến những câu hỏi hiện sinh.

Không có gì phải phàn nàn về kĩ thuật, trong lần đầu Kaufman làm phim stop-motion cùng Duke Johnson, người đã có kinh nghiệm với hình thức này. Cách sử dụng giọng lồng tiếng ám ảnh cũng tạo nên một trải nghiệm hiếm có. Những giọng nói còn vang vọng rất lâu trong tâm trí. Các cảnh thân mật trực diện cho thấy đây là hoạt hình dành cho người lớn, đồng thời góp phần phơi bày sự vụng về và dễ tổn thương của các nhân vật. Yêu mến hay ghét bỏ bộ phim, tôi vẫn trân trọng những người đã tạo nên trải nghiệm lạ lùng ấy.

Điều tôi thấy thiếu hụt ở Anomalisa có lẽ cũng là điều thường cảm thấy trong các tác phẩm Kaufman, trừ lần ông hợp tác với Michel Gondry ở Eternal Sunshine of the Spotless Mind: sự lấn át của lí trí so với trái tim. Phim có ý tưởng, có lớp lang, có nhiều thành tựu kĩ thuật, nhưng vẫn thiếu đôi chút tình cảm để đạt đến sự cân bằng. Có thể lí do nằm ở cách Stone rút lui, ở những tổn thương ông để lại cho các phụ nữ bước vào đời mình. Chúng ta hiểu nỗi buồn và sự cô đơn của ông, nhưng hiểu chưa chắc đã đủ để thương. Không phải nhân vật cần là người tốt thì mới chạm được đến khán giả. Nhưng khi cô đơn luôn đi cùng ích kỉ, còn người khác chỉ được nhìn như phương tiện cứu rỗi mình, giấc mơ ấy khó khiến tôi rung động trọn vẹn.